محمد حسن خان اعتماد السلطنه
733
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
در اين شعر كه كسر گنبد كسرى مىگويند مسامحهاى است ، چه در واقع عمارت ايوان كسرى بوده است و شكستن آن هم عبارت بوده است از فروريختن چهارده كنگره از آن چنان كه در تواريخ آمده است . فاضل مفيدى ( ص 169 - ص 124 چاپ اول ) محمد بن نجم الدوله محمود بن حبيب الله بافقى ، شرح حال خود را در كتابش ( مقاله پنجم ) به تفصيل آورده است و اجمالا در 1077 مستوفى اوقاف يزد و در 1079 ناظر اوقاف آن شهرستان بوده است . در 1081 به زيارت عتبات رفت و از بصره به هندوستان سفر نمود ( 1082 ) و كتاب معروف خود جامع مفيدى را در بصره آغاز كرد . در هندوستان در بندر سورت استقرار يافت و بعد به دهلى و حيدر آباد و برهانپور رفت و در 1088 به خدمت محمد اكبر رسيد و لقب « خان سامانى » يافت . در 1090 در شهر مولتان كتاب خود را به پايان رسانيد و پس از سال 1091 درگذشت . از تأليفات او جامع مفيدى است كه دو جلد آن در طهران چاپ شده است و جلد دوم آنكه ظاهرا به خط مؤلف است در هندوستان است . ديگر « مختصر مفيد » كه كتابى است در جغرافيا با يك رشته مطالب تاريخى . ديگر محاسن الملوك شامل جداولى از سلاطين ايران تا 1049 و ديگر ديوان . براى شرح تفصيلى رجوع فرمائيد به مقدمهء جلد سوم تاريخ مفيدى به قلم آقاى ايرج افشار كه اين مختصر نيز از آنجاست . عمق درياچه و نظر ناصر الدين شاه ( ص 169 - ص 125 چاپ اول ) معير الممالك نوادهء ناصر الدين شاه شرح اين سفر را در سال 1306 قمرى نوشته است . در ضمن شاه به نوشتن سفرنامه اشاره كرده در ضمن تحرير سخن از محيط و عمق درياچه به ميان آمده و هريك از خواص كه در حضور بودند حدس زدند . بالاخره پس از گفتگوى بسيار شاه نظرى به دريا افكند گفت دور آن را بيست و چهار فرسنگ بنويسيد ، آنگاه رو به حضار نموده و پرسيد كه عمق آن را تعيين كنيم . اكبر خان سيف السلطان نايب ناظر تعظيم كرده گفت قربان از همان قرار كه محيط آن را تعيين فرموديد عمقش را نيز تعيين فرمائيد . شاه را خنده دست داد و نگاهى به وى افكند كه خوش كنايهاى در آن مستتر بود . . . ( يادداشتهائى از زندگانى خصوصى ناصر الدين - شاه ، ص 109 ) . به اين ترتيب ملاحظه مىفرمائيد سند چقدر صحت داشته است .